گزارش فارس از نشست انجمن علمي نقد ادبي ايران
شعيري: فعاليت گفتماني به بسط معناهاي زبان كمك ميكند
خبرگزاري فارس: حميدرضا شعيري گفت: فعاليت گفتماني به بسط معناهاي موجود در زبان و شكلگيري معناهاي جديد كمك ميكند و شرايط مشترك زباني را به كاركردهاي ويژه بدل ميكند.
به گزارش خبرنگار فارس، نشست تخصصي ماهانه مركز تحقيقات زبان و ادبيات فارسي و انجمن علمي نقد ادبي ايران با همكاري انجمن استادان زبان و ادبيات فارسي با عنوان «نظريه پاد-گفتمان ادبي (رويكرد نشانه- معناشناختي)» روز يكشنبه29/9/88 در پژوهشكده اقتصاد دانشگاه تربيت مدرس تهران برگزار شد.
در اين نشست حميدرضا شعيري، ابراهيم خدايار، غلامحسين غلامحسينزاده، حسن ذوالفقاري، فرزان سجودي و پارسا نسب حضور داشتند.
* اصطلاح تحليل گفتمان اوايل دهه 80 در ايران مطرح شد
خدايار در ابتداي اين جلسه عنوان كرد: استفاده از روشهاي كيفي در حوزههاي مختلف علوم انساني براي دستيابي به بخشي از واقعيت و نه همه واقعيت محصول كار يك زبانشناس انگليسي به نام زليك هريس در سال 1952 است كه بعدها ميشل فوكو اين اصطلاح را وارد حوزههاي مختلف علوم انساني از جمله فرهنگ و سياست كرد.
وي با بيان اينكه استفاده از اين دستاورد در همه رشتههاي علوم انساني و هنر عام شده بيان داشت: دهه آينده در ايران دهه رشد مطالعات بين رشتهاي است و بنابراين توليد، توسعه مباحث نظري و نقد اين مبحث و شاخههايش در ايران بسيار ضروري است.
عضو انجمن نقد ادبي ايران بيان داشت: اصطلاح تحليل گفتمان اوايل دهه 80 در ايران و در بحث رسانه و خبر مطرح شد. در سال 74 اولين مقاله در نشريه رسانه با نام تحليل گفتمان خبر به چاپ رسيد و بعدها در سال 77 با انتشار مجله گفتمان به صورت جديتر در عرصه سياست پيگيري شد.
ابراهيم خدايار ادامه داد: 10 سال قبل در سال 78 اين مبحث با انتشار كتابي در زمينه تحليل گفتمان جديتر شد و در اين 10 سال بيش از 20 جلد كتاب مستقل و دهها مقاله و پاياننالمه متنوع در اين زمينه به فارسي ترجمه و تاليف شده است.
استاد دانشگاه تربيت مدرس با ذكر تعريفهاي مختلف واژه پاد عنوان كرد: معنايي كه در اين جلسه و در بحث پادگفتمان مدنظر ماست به معناي محافظ و نگهبان است.
خدايار خاطرنشان كرد: شعيري دنبال اين نظريه است كه هر گفتمان در درون خود ناگزير از اصول خود محافظت ميكند و راهكارهايي براي محفاظت از آن اصول ارائه ميدهد.
*
در ادامه اين برنامه حميدرضا شعيري دانشيار دانشگاه تربيت مدرس سخنان خود را آغاز كرد كه توضيحاتش همراه با پخش تعاريف، اصطلاحات و مثالهاي تخصصي در اين باره بود كه از روي برنامه كامپيوتري آنها را براي حاضران تشريح ميكرد.
وي عنوان كرد: واژه پادگفتمان واژهاي نيست كه من براي اولين بار از آن استفاده كنم و يا آن را خلق كرده باشيم و پيش از اين هم استفاده شده؛ آقاي تاجيك در كتابي كه در سال 83 منتشر كرد از اين اصطلاح استفاده كرد و البته خيلي توضيحي درباره آن نداد.
شعيري تصريح كرد: در سال 87 آقاي فرزان سجودي در نشستي در فرهنگستان هنر واژه پاد فرهنگ را به كار بردند.
عضو انجمن نشانهشناسي تاكيد كرد: گفتمانهاي ادبي مجبورند براي خود يك نظام دفاعي داشته باشند وگرنه چگونه ميتوانند خود را به پيش ببرند و اثبات كنند.
شعيري اضافه كرد: نشانهشناس معمولا بعد از ماجرا ميرسد اما ميرسد تا نشانهها را مورد خوانش قرار دهد پس نظريه پاد گفتمان هم نظامهاي گفتمان ادبي را جمعبندي و طبقهبندي ميكند.
وي در ادامه با طرح اين پرسش كه گفتمان چيست اظهار داشت: گفتمان فعاليتي است زباني كه همواره در آن موضعگيري وجود دارد و كنش زباني شكل ميگيرد و به دنبال آن گفتهپردازي يا گفتهآرايي براساس كاركردهاي موقعيتي و بافتي صورت ميگيرد و براساس آن محصولات گفتماني مثل ژانرها، متنها و گونههاي زباني بازپردازي ميشوند.
وي درباره نتايج فعاليت گفتماني بيان داشت: اين فعاليت به بسط معناهاي موجود در زبان و شكلگيري معناهاي جديد كمك ميكند و شرايط مشترك زباني را به كاركردهاي ويژه بدل ميكند همچنين پروسهسازي ميكند كه موجب شكلگيري گفتمان روايي و غير روايي ميشود و ما را با آنچه كه پشت نشانه است آشنا ميكند.
وي با طرح موضوع پادگفتمان ادبي و اينكه چگونه گفتمان قادر است پادسازي كند به استفاده از مولفههاي اشارهاي توسط پادسازي پرداخت.
شعيري پادكنشساز را در جهت كس پادگفتمان اتصالي دانست و گفت: پادگفتمان اتصالي (شوش) در تمركز زدايي استوار است كه در گفتمانهاي ادبي پسا كلاسيك به چشم ميخورد و تسلط و كنترل توتاليتر را از بين ميبرد و اگر كنشي هست تكه و پاره ميشود و ريسكپذيري بالا ميرود.
عضو گروه نشانهشناسي فرهنگستان هنر قدرت فوري اتصال سوژه با دنيا بدون نياز به كنش و تكيه بر تجربههاي حسي و ادراكي سوژه و همچنين قدرت خلق آزادانه تفكر را از جمله ويژگي هاي پادگفتمان اتصالي (شوش) توصيف كرد.
وي همچنين در بيان ويژگيهاي پاد تعليقكننده گفت: اين پاد فرصت القا و استدلال را افزايش ميدهد، راه را براي استعارهسازي باز ميكند و امكان ارزشسازي مجدد ايجاد ميكند كه شعر مست و هوشيار پروين اعتصامي نمونهاي از آن است.
شعيري همچنين درباره پادسازي از طريق هزارتوي گفتماني (پاد تكثرساز يا تمركزشكن) اظهار داشت: اين پادسازي تو در تويي بيپاياني را ايجاد ميكند و هنوز وقتي يك قاب به پايان خود نرسيده قاب ديگري باز ميشود و همين تكثر است كه گفتمان را آسيب ناپذير ميكند.
او در ادامه به قرائت (قصههاي معمولي) اثر ميراسدالله پرداخت كه نمونهاي براي اين نوع پادسازي به شمار ميرود.
شعيري همچنين به تعريف پاد تعاليساز پرداخت كه فاصله نشانه با هستي در آن برداشته ميشود و نشانه آنقدر تعالي پيدا ميكند كه گويا خود هستي است چون هرگونه فاصله بين دال و مدلول برداشته شده است.
اشعار سهراب سپهري نمونهاي از اين پاد است.
دانشيار گروه فرانسه دانشگاه تربيت مدرس درباره پاد شهودساز خاطرنشان كرد: كه اين پاد در سيستم پديدار شناسي معنا ميدهد و اگر بجاي مواجه شدن با شكل يك چيز خود آن چيز را دريابيم رابطه هنوز با دنيا برقرار كردهايم يعني برگشت به پديده بدون لباس و مواجه شدن با خود چيزها نه اشكال آنها.
شعيري شعر «تا نشكني اي شيدا، آن جرم فلك پيدا» اثر مولوي را نمونهاي از پاد شهود ساز عنوان كرد.
در پايان بين حاضران و شعيري پرسش و پاسخ صورت گرفت.